MÖ 1. binde Anadolu’da Demir Çağı yaşanıyordu. Bu çağda Anadolu’nun batısında Lydia, Karya ve Lykia uygarlıkları vardı. Bu uygarlıklardan Karya, “Dağların Ülkesi” olarak tanınıyordu. Bugünkü Muğla ilinin tamamı ile Denizli ve Aydın illerinin bir kısmını kaplayan Karya’nın batı sınırı Menderes nehrinden başlamaktaydı. Doğu sınırı ise Dalaman Çayı ile ayrılıyordu. Denizcilikte çok ilerlemişlerdi. İç tarafta kalan kentlerde ise zeytincilik önemliydi. Karya’nın Bargylia, Halikarnasos, Myndos Mylasa, Nysa, Kaunos, Knidos, Heraklia-Latmos, Bargylia, İasos, Keramos, Euromos, Stratonikeia, Lagina, Gerga, Thiangela, Alinda, Alabanda, Aphrodisias, Hierapolis, Laodikia gibi şehircilikte gelişmiş planlara, her biri ayrı öneme sahip 20 kenti bulunmaktaydı. Bu kentlerin dışında kutsal merkezler de inşa etmişlerdi. Kutsal merkezlerin en ünlüsü ise Labraynda idi.

Labraynda, Pers Valisi Mousolos tarafından Tanrı Zeus adına yaptırılan kutsal bir yerdi. MÖ 6. yüzyılda Persler tüm Anadolu’yu ve Ege adalarını işgal etmiş ve buralara kendi yöneticilerini getirmişlerdi. MÖ 499’da Daurises komutasındaki Pers ordusu İon kentlerinin ayaklanmasını destekleyen Karyalıları bastırmak için güneye doğru ilerlemiş ve Karyalılara büyük kayıplar verdirmişti. Bunun üzerine Labraynda’ya sığınan Karyalılar burada Perslere karşı boyun eğmemeye karar verip yeniden savaştılar ve tekrar büyük bir yenilgiye uğradılar. Tüm Karya ile Labraynda da Perslerin eline geçti. Perslerin bölge yönetimini bıraktığı Mausolos ve İdrieus kardeşler Pers inançları yerine Zeus Stradios ya da Labrayndos tapınağını benimseyip Labraynda’yı birbirinden güzel yapılarla donattılar.

Labraynda, Milas ovasını çevreleyen dağlar üzerinde yer almaktaydı. Yılda bir kez çok büyük şenlikler düzenlenirdi. İlkbaharda bembeyaz papatyalarla kaplanan, zeytin, incir, nar, çam ve çınar ağaçlarıyla kaplı kıvrıla kıvrıla yükselen bir yolla ulaşılırdı ünlü kutsal yere. Labraynda Kutsal Merkezi çok eski dönemlerden beri, kendisine en yakın kent olan Mylasa’nın (Milas) yönetimi altındaydı. Kent ile kutsal yer arasında bağlantıyı sağlayan 13 kilometrelik Kutsal Yol, şenlik sırasında gösteri alayı tarafından kullanılıyordu. Roma yöntemlerine aykırı biçimde uzun taş blokların çaprazlama konulması ile döşenmişti. 7.62 metre genişliğindeki yol boyunca küçük kulübeler inşa edilmişti. Buralarda, sıcakta susayan yolcular için toprak testilerde buz gibi Labraynda suyu dururdu. Günümüzde Kutsal Yol’un uzantıları birkaç yerde korunabilmiştir.

Labraynda’da yerleşim çok sarp olan alanın taraçalandırılmasıyla sağlanabilmiştir. Taraçalarda, büyük bir tapınak, kapılar, merdivenler, şölen evleri yapılmıştır. Yapılarda bir çeşit granit olan yerel malzeme kullanılmıştır. Burada, tanrıların tanrısı Zeus’a adanan görkemli törenler yapılırdı. Güneşin altında altın gibi parlayan merdivenlerden ulaşılırdı tapınağa... Halikarnasos, Heraklia-Latmos, Mylasa ve diğer kentlerden gelen binlerce insan sıra beklerdi tapınağa girmek, ona adaklar sunmak için; keçiler, inekler, boğalar kurban edilirdi baş tanrı Zeus’a. Testilerde şarap, zeytin, sepetler dolusu meyva ve erzak getirilirdi hayvanların sırtında. İlahi söylerlerdi genç tapınak rahibeleri. Andronlarda (yalnızca soylu erkeklerin girebildiği şölen odalarında) soylular için kurulan zengin sofralarda yemekler sunulur, diğer konuklar için meydanlarda kurulan mutfaklarda lezzetli yemekler pişirilirdi. Şölen sırasında en ilgi gören olay ise Labraynda’da bulunan durgun havuzda altın gerdanlık ve küpelerle süslenmiş kahin yılan balıklarından Zeus tanrının mesajlarının alınmasıydı. Bu kahin balıklara gelecekle ilgili konularda sorulan soruların cevabı, uzatılan yiyecekler balık tarafından insan elinden yenilirse olumlu olarak anlaşılıyordu. Ayrıca, Labraynda Zeus Tapınağı’nın rahipleri de kehanetlerde bulunurlardı. Önceleri ölünceye kadar kahinlik yapan rahipler, daha sonraları birer yıl için görevlendirilmeye başlandı.

Labraynda yakınına gömülme, Karya halkı için çok önem taşımaktaydı. Törenler sırasında daha önceleri buraya gömülmüş kişiler hatırlanır, yakınları tarafından ayrıca küçük merasimler yapılırdı.Labraynda’da kutsal törenlerin yanı sıra çeşitli yarışmaların da yapıldığı sanılmaktadır. İsveçli bilim adamlarınca yapılan kazılar sırasında ortaya çıkarılan büyük bir stadyumun varlığı bu düşünceyi doğrulamaktadır.Kutsal tören günlerinde gün boyu sessiz, sakin görünümünden çıkan Labraynda, gece olunca sabaha kadar sönmeyen ateşlerle aydınlatılır, müthiş bir doğa şenliğine sahne olurdu. Aşağıda bereketli Mylasa ovası görülür, Labraynda’nın Karya ülkesindeki kutsal hakimiyeti onaylanırdı.

* Yazı Şengül Aydıngün
* Şengül Aydıngün, arkeolog ve sanat tarihçisi.