SAGALASSOS 

 

Burdur ilinin Ağlasun ilçesi sınırlarında, ilçeye yedi kilometre uzaklıktaki Sagalassos’un yakın çevresinin tarihi, MÖ 12 binlere kadar uzanır. MÖ 3 binde ilk yerleşim izlerinin fark edildiği Sagalassos, MÖ 1600’lerde Pisidia coğrafyası içerisinde kalır. Uzun bir süre tarihin karanlıklarında kalan Sagalassos, Büyük İskender’in bölgeyi kendi topraklarına katmak istemesiyle (MÖ 334) tarihteki yerini alır. Batı Toros dağlarının kollarından biri olan Akdağ üzerinde, 1450-1700 metreler arasında kurulu Sagalassos, Büyük İskender’in ordusuna karşı büyük bir savunmada bulunur. Pisidia’nın en cesur ve savaşçı halkının yaşadığı Sagalassos, kanlı bir savaş sonucunda İskender tarafından ele geçirilir. Beş yüz kişinin hayatını kaybettiği savaş (MÖ 334), kentin hemen önündeki bir tepede yaşanır. Büyük İskender’den sonra şansı açılan ve Helenistik dönem boyunca (MÖ 333-25) Pisidia bölgesinin en önemli ikinci kenti olan Sagalassos, MÖ 25 yılında Roma egemenliği altına girer. MS I. yüzyılın ortasında da, bölgenin en önemli ve büyük şehri haline gelir. MS 3. yüzyılın başına kadar mimari yönden en parlak devrini yaşayan, görkemli yapılarla donatılan kent, MS 518’de ağır bir deprem geçirir. Yıkılan yapılar tamir görüp yenilense de MS 7. yüzyılda yaşanan yeni bir deprem, hem kenti yok eder, hem de su kaynaklarını kapatır. Bunun üstüne kent, bir de Arap akınlarıyla karşı karşıya kalır. Üst üste kötü olaylarla sarsılan Sagalassos’u, susuzluk ve ardından gelen bulaşıcı hastalıklar da rahat bırakmaz. Sonuçta kent terk edilir. Bu güzel kentin üzeri hemen yamacına kurulduğu Akdağ’dan inen toprak kütleleriyle örtülür. Doğa tarafından böylelikle koruma altına alınan Sagalassos, yüzyıllarca sürecek derin bir uykuya dalar.Yüzlerce yıl sonra, 1706’da Fransız gezgin Paul Lucas Sagalassos’a gelir. Lucas seyahatnamesinde antik kentten perilerin yaşadığı yerler olarak söz eder. Sagalassos’un gerçek kimliği, 1824’te İngiliz papaz Francis Arundell tarafından tespit edilir. Arundell, kentin Batı Torosların en önemli antik kentlerinden Sagalassos olduğuna işaret eder. 1985’lerde İngiliz araştırmacılar, Stephen Mitchell başkanlığında bölgeye giderler. 1986 yılındaki araştırmalara katılan Belçikalı arkeolog Marc Waelkens ise Sagalassos’u yüzlerce yıllık uykusundan uyandıran bilim insanı olur.

Prof. Dr. Marc Waelkens, İngiliz Prof. Dr. Stefan Mitchell’le birlikte Sagalassos’a yüzey araştırmasına geldiğinde, ancak kartalların ulaşabileceği yükseklikteki dağların üzerinde kurulu antik kentin kalıntılarının yanı sıra, aşağısında uzanan yemyeşil ovanın görüntüsünden de çok etkilenir. Üstelik kentin yüksek konumundan ötürü, kalıntılar başka yerlere götürülememiş, olduğu yerde durmaktadır. Böylesine bakir kalabilmiş kent, Marc Waelkens’i son derece heyecanlandırır. Hayalindeki kazı yerini bulduğuna karar verip gerekli izinleri alır. Öğretim üyesi olduğu Belçika-Leuven Katolik Üniversitesi kendine maddi ve teknik destek sağlar ve kazılar 1990 yılında üniversite adına başlar.

Marc Waelkens, birçok ülkeden değişik mesleklerden uzmanları kazısında bir araya getirerek kalabalık bir bilimsel heyet kurar. Bu heyet on yıl içinde -bir kazı için çok kısa sayılabilecek sürede- Sagalassos antik kentinin büyük bölümünü ortaya çıkarıp kimi yapıları ayağa kaldırmayı başarır.Kazılar sırasında, Dor Tapınağı (MÖ 1. yüzyıl), Geç Helenistik Çeşme (MÖ 1. yüzyıl), Neon Kütüphanesi (MS 2. yüzyıl), iki yüz kişilik Meclis Binası (Bouleuterion MÖ 125-100), yukarı ve aşağı agoralar (MÖ 2. yüzyıl), Augustus dönemine ait Büyük İskender’e atfedildiği sanılan kahramanlık anıtı Heroon

(MS 14), Apollon Klarios Tapınağı (MS 0-20), Antinius Pius Tapınağı (MS 120-140), Antoninler Çeşmesi (MS 161-180), Roma Hamamı (MS 2. yüzyıl), dokuz bin kişi kapasiteli dünyanın deniz seviyesinden en yüksek rakımlı tiyatrosu (MS 2. yüzyıl) ve kırk kişilik halk tuvaleti gibi kentin önemli yapıları ortaya çıkarılır.

Kazılarda ilk iki yıl Neon Kütüphanesi ile önündeki mozaikli taban ve Geç Helenistik döneme ait çeşmeye ağırlık verilir. Mimari parçalarının neredeyse tamamı yerinde duran kütüphane ve çeşme, 1992-1997 yılları arasında mimar-restoratörSemih Ercan ve Teresa Patricio tarafından antik dönemdeki haline getirilir. Bu arada Geç Helenistik çeşmenin kapanan su havzasının akması sağlanarak, yapıya yeniden özgün çeşme fonksiyonu kazandırılır. Böylelikle ülkemizde de ilk kez bir antik yapı, tekrar kullanılır duruma getirilmiş olur.

Kentte 1997 yılından sonraki çalışmaların ağırlık merkezi, Yukarı Agora bölgesine kayar. Yaşanıldığı dönemlerde Sagalassos’un en önemli merkezi olan Yukarı Agora’nın kuzeyinde, görünümü adeta bir tiyatro sahnesi cephesine benzeyen görkemli Antoninler Çeşmesi, yeni çalışmaların merkezini oluşturur. Cephesindeki nişlerde Aphrodisias ve Afyon İncehisar’da yapılmış heykellerin yer aldığı bu görkemli çeşmenin beş-altı yıl içinde biteceği ve etkileyici görüntüsüne tekrar kavuşacağı sanılıyor.

Çeşmenin kazıları sırasında ele geçen 2.65 ve 2.45 metre boyutlarındaki Tanrı Dionysos’a ait iki muhteşem heykel ve kent ileri gelenlerine ait çeşitli büyüklükteki heykeller, bugün Burdur Müzesi’nde sergileniyor. Semih Ercan’ın yürüttüğü çalışmalar bittiğinde heykellerin kopyaları çeşmede yer alacak. Antoninler Çeşmesi tamamlandığında Helenistik çeşme ile bağlantısı tekrar kurularak suya kavuşturulacak. Yukarı Agora’da 14 metre yüksekliğindeki Büyük İskender’e atfedildiği düşünülen kahramanlık anıtı Heroon, ayağa kaldırılmaya çalışılan bir diğer önemli yapı. Ekipten, Ebru Torun Popleme’in denetiminde restorasyonu yürütülen Heroon’un en çarpıcı noktası, ellerindeki kıvrımlı kumaşlar ve müzik aletleriyle birlikte kendinden geçerek dans eden kadınlar frizi. Halen konservasyonu devam eden bu friz, içerdiği Helenistik kıvrımlar dolayısıyla çok etkileyici.

Yukarı Agora bölgesinde çalışmalar bittiğinde Sagalassos daha anlaşılabilir bir sunuma kavuşacak ve bir inci gibi Toroslar üzerinde yeniden ışıldamaya başlayacak.

Ziyaretçilerini bekleyen Sagalassos, Antalya Havaalanı’ndan 110 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Ayrıca Antalya-Pamukkale ve Kapadokya-Antalya arası yolculuk yapacaklar için bir duraklama noktası konumundaki kent, Burdur ile Isparta’ya sadece 30 kilometre mesafede. Eğer 1 Haziran-1 Eylül tarihleri arasında bölgeyi ziyaret etmek isterseniz, hem kazı çalışmalarını izleyebilir hem de Sagalassos’un gönüllü rehberleri tarafından ücretsiz olarak İngilizce, Fransızca, Almanca, Flamanca dillerinde gezdirilebilirsiniz

* Şengül Gündoğan Aydıngün, arkeolog-sanat tarihçisi.